Geert Somsen: The observatory observed

"Ik ben gefascineerd door het werk van Jeroen Werner omdat het alternatieven biedt – alternatieven voor de gangbare wetenschap. Want net als wetenschappers (of tenminste degenen die werken aan optische instrumenten) maakt Jeroen geavanceeerde installaties van lenzen, spiegels, holle spiegels en projecties. Net als hen is Jeroen geïnteresseerd in afbeelden, in reflecties, refracties en virtuele beelden. Zijn werk is al even puntgaaf – met precisie gemaakt en technisch gestyleerd als een wetenschappelijk instrument. En hij is net als wetenschappers geïnteresseerd in hoe (en of) de werkelijkheid met zijn instrumenten gevangen kan worden. De vraag dringt zich dan ook langzamerhand op waarom Jeroen Werners installaties eigenlijk geen wetenschappelijke instrumenten zijn. Waarom is zijn werk kunst en geen wetenschap?

Het ligt voor de hand hierop essentialistische antwoorden te geven, bijvoorbeeld ten aanzien van het verschillende doel van kunst en wetenschap. Wetenschap wil immers de waarheid achterhalen, terwijl kunst vooral iets moois wil maken. Nu lijkt mij dat laatste al een veel te beperkte voorstelling van wat Jeroen tracht te bereiken, hoewel hij daar het beste zelf antwoord op zou kunnen geven. Maar ook de eerste vaststelling is veel te beperkt. Toen (en ik put nu voorbeelden uit ons gezamenlijke onderzoeksobject) de Sterrenwacht Sonnenborgh werd opgericht in 1853, door H.C. Buys Ballot, als onderdeel van het nieuwe KNMI, was het doel helemaal niet uitsluitend ‘de waarheid te achterhalen’, maar met name het Nederlands scheepverkeer te ondersteunen, de handelsvaart te helpen navigeren, en de marine bij te staan. En toen een aantal jaren later een meridiaankijker in de Sonnenborgh werd geïnstalleeerd, was het doel wederom niet slechts ‘de waarheid te achterhalen’, maar primair de 'Utrechtse tijd' te bepalen en daarmee Utrecht als nationaal (en wellicht internationaal) centrum op de kaart te zetten. Marcel Minnaert, die in het interbellum de Sonnenborgh tot bloei bracht, wilde wel de structuur van de hemelen doorgronden, maar hij zag dat toch bovenal als onderdeel van een dienende wetenschap, die de maatschappij vooruit moest helpen, de internationale samenwerking gestalte moest geven, en de wereldvrede moest bevorderen. Met andere woorden: het doel van de wetenschap kan zeer uiteenlopende vormen aannemen, afhankelijk van de historische context, en voor die verschillende doelen kiest en ontwerpt men ook verschillende bijbehorende instrumenten. Het is dus in principe niet onvoorstelbaar dat ook Jeroens instrumenten wetenschappelijk gebruikt zouden kunnen worden.

Wat het ene instrument wetenschappelijk maakt, en het andere kunst, heeft, vermoed ik, minder te maken met intrinsieke eigenschappen dan met externe netwerken. Het kan bijna geen toeval zijn, dat precies diegenen die de Sonnenborgh en haar instrumentarium hebben grootgemaakt tegelijk ook leidende figuren waren in belangrijke internationale wetenschappelijke organisaties. Oprichter Buys Ballot was tegelijk de oprichter en jarenlange voorzitter van het Internationale Meteorologische Comité dat gegevens over de hele wereld uitwisselde en standaardiseerde. En de latere Marcel Minnaert was de auteur van de atlas van het zonnespectrum (nog steeds een internationaal standaardwerk) alsmede een actief lid van de Astronomische Unie en enthousiast deelnemer aan de internationale vredesbeweging.

Het lijkt mij buitengewoon interessant om die geschiedenis te onderzoeken en te zien hoe zij hun instrumenten via dergelijke internationale netwerken tot wereldstandaard hebben gemaakt. Tegelijk zie ik het als een grote uitdaging om met Jeroen alternatieve instrumenten te maken en te zien in hoeverre we die als 'wetenschappelijk' kunnen inzetten – een experiment met wetenschap dus. In al dit werk zullen wij pogen bij te dragen aan het leven op Sonnenborgh terwijl we dat tegelijk observeren. Vandaar onze titel 'The Observatory Observed'."

Geert Somsen


Foto's (van boven naar beneden):
Observatorium de Sonnenborgh
De nachtkijker in de Sonnenborgh
De dagkijker in de Sonnenborgh